شناسایی و اولویت بندی عوامل موثر بر طراحی محیط یادگیری دوستدار کودک در دوره ابتدایی

چکیده
این پژوهش با هدف شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر طراحی محیط یادگیری دوستدار کودک در دوره ابتدایی انجام شده است. اهمیت موضوع از آن جهت است که طراحی بهینه‌ی محیط‌های آموزشی می‌تواند در رشد شناختی، عاطفی و اجتماعی کودکان نقش اساسی ایفا کند و زمینه‌ساز افزایش انگیزش، خلاقیت و احساس امنیت آنان در فرایند یادگیری شود. روش پژوهش از نوع کاربردی و با رویکرد آمیخته (کیفی–کمی) اجرا شد. در بخش کیفی از روش تحلیل مضمون برای شناسایی مؤلفه‌های اصلی محیط یادگیری استفاده گردید و در بخش کمی از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)برای اولویت‌بندی این عوامل بهره گرفته شد. جامعه آماری شامل کارشناسان تعلیم و تربیت، مدیران، معلمان و متخصصان طراحی محیط‌های آموزشی شهر مشهد بود. حجم نمونه در بخش کیفی ۱۵ نفر و در بخش کمی ۵۰ نفر از خبرگان را تشکیل داد. نتایج تحلیل داده‌ها به شناسایی دوازده عامل در سه بُعد کالبدی، روان‌شناختی و اجتماعی منجر شد. عوامل کالبدی شامل نورپردازی طبیعی و مصنوعی، رنگ و جنس مصالح، مبلمان و تجهیزات و تهویه و دمای محیط بودند. در بُعد روان‌شناختی عواملی چون ایجاد حس امنیت و آرامش، تحریک خلاقیت، ایجاد انگیزه و خودتنظیمی شناسایی شدند. بُعد اجتماعی نیز شامل مشارکت خانواده و معلمان، ارتباط معلم و دانش‌آموز، احترام به تفاوت‌ها و تقویت مهارت‌های اجتماعی بود. اولویت‌بندی عوامل نشان داد که نورپردازی طبیعی و مصنوعی با وزن 0.204 در رتبه نخست، ایجاد حس امنیت و آرامش با وزن 0.155 در رتبه دوم و رنگ و جنس مصالح با وزن 0.152 در رتبه سوم قرار دارند. تهویه و دمای محیط، مبلمان آموزشی، تحریک خلاقیت، انگیزه، استقلال، مشارکت خانواده، ارتباط معلم و دانش‌آموز، احترام به تفاوت‌ها و ارتقای مهارت‌های اجتماعی در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند. نتیجه‌گیری و پیشنهادهابیانگر آن است که طراحی محیط یادگیری دوستدار کودک نیازمند توجه هم‌زمان به ابعاد کالبدی، روان‌شناختی و اجتماعی است. وجود نور مناسب، تهویه مطلوب و طراحی رنگی هماهنگ، به همراه تعامل مثبت معلم و دانش‌آموز، عامل مؤثر بر افزایش کیفیت یادگیری است. پیشنهاد می‌شود در طراحی مدارس ابتدایی از مشارکت روان‌شناسان، معماران و متخصصان تعلیم و تربیت استفاده شود و پژوهش‌های آینده تأثیر هر عامل بر عملکرد تحصیلی و سلامت روانی کودکان را به‌صورت تجربی بررسی کنند.

کلیدواژه ها: محیط یادگیری، محیط دوستدار کودک، طراحی محیط، دوره ابتدایی